Het boek Informatieautonomie van Martijn Aslander is op het eerste gezicht een boek over overheids-ICT, ontspoorde dossiers, vendor lock-in en de vraag waarom kenniswerkers zoveel tijd verliezen aan zoeken. Maar onder die actuele en soms ronduit pijnlijke voorbeelden ligt een fundamenteler betoog, met Markdown in de hoofdrol. Aslander stelt dat we de afgelopen decennia wel hebben gedigitaliseerd, maar niet werkelijk hebben geïnformatiseerd. We hebben papier vervangen door schermen en ordners door digitale mappen, maar de informatie zelf is daarbij niet bevrijd: die zit nog altijd opgesloten in documenten die vooral zijn ontworpen om eruit te zien als papier.
Gevangen in bestandsformaten van leveranciers
Daarmee komt het boek uit bij zijn meest prikkelende en tegelijk meest concrete stelling: het bestandsformaat is geen technisch detail, maar een bestuurlijk, maatschappelijk en economisch vraagstuk. Word-documenten, PDF’s en PowerPoints lijken neutrale informatiedragers, maar zijn volgens Aslander in wezen printerformaten. Ze bevatten de informatie wel, maar op een manier die computers slechts moeizaam kunnen lezen, doorzoeken, combineren en controleren. Dat maakt organisaties afhankelijk van leveranciers, veroorzaakt enorme hoeveelheden dubbel opgeslagen data en maakt het reconstrueren van dossiers nodeloos arbeidsintensief.
Aslander opent zijn analyse met bekende voorbeelden van falende informatiehuishouding: de Toeslagenaffaire, het UWV, het Groningse schadedossier en Woo-verzoeken die maanden duren. Zijn punt is niet dat ambtenaren niet hard genoeg werken of dat IT-afdelingen onbekwaam zijn. Integendeel: mensen doen voortdurend werk dat computers veel beter zouden kunnen doen, als de informatie in een geschikt formaat beschikbaar was. De informatie is er wel, maar ze is niet werkelijk toegankelijk.
Markdown als concrete oplossing
Hier komt Markdown in beeld. Markdown is een eenvoudige manier om tekst op te maken met gewone leestekens: een hekje maakt een kop, sterretjes maken nadruk en vierkante haken gevolgd door ronde haken vormen een link. Het resultaat is geen zwaar documentbestand, maar platte tekst die voor mensen leesbaar blijft en tegelijk door computers, scripts en AI direct kan worden verwerkt. HTML doet iets vergelijkbaars voor webpagina’s, alleen uitgebreider en rijker gemarkeerd.
Voor Aslander is Markdown daarom niet zomaar een handig alternatief voor Word, het is de kern van zijn oplossing. Er is geen specifieke leverancier nodig om de inhoud te openen, geen zwaar pakket om erdoorheen te zoeken en geen ingewikkelde conversielaag om de tekst bruikbaar te maken voor scripts of AI. Het formaat zelf maakt de informatie autonoom.
Formaat boven inhoud
Dat verklaart ook de titel van het slothoofdstuk: Het formaat is de boodschap. Aslander parafraseert hier Marshall McLuhan, maar past diens beroemde mediatheorie toe op kantoorsoftware en informatiebeheer. Niet alleen de inhoud van documenten bepaalt hoe organisaties functioneren, maar vooral het formaat waarin die inhoud is gegoten.
Wie informatie opsluit in binaire of visueel georiënteerde documentformaten, dwingt mensen tot zoeken, kopiëren, converteren en opnieuw interpreteren. Wie informatie opslaat als machineleesbare tekst, maakt haar vindbaar, koppelbaar, analyseerbaar en duurzaam.
ThetaOS: persoonlijk bewijs
Het boek is sterk wanneer Aslander dit abstracte punt concreet maakt. Zijn eigen ThetaOS vormt daarvan het meest persoonlijke voorbeeld. Na een herseninfarct bouwt hij stap voor stap een eigen informatieomgeving waarin notities, bankgegevens, e-mailarchieven, medische gegevens en kennisfragmenten via Markdown en lokale scripts met elkaar verbonden worden.
Dat klinkt aanvankelijk als een nerdy privéproject, maar Aslander gebruikt het als bewijs van een bredere these: als één persoon met een laptop, AI en platte tekst dit kan, waarom zouden grote organisaties met miljoenenbudgetten dan genoegen nemen met systemen waarin informatie nauwelijks terug te vinden is?
Van Zettelkasten tot GOV.UK
Ook het voorbeeld van Niklas Luhmanns Zettelkasten is veelzeggend. Waar de Universiteit Bielefeld jarenlang werkt aan een kostbaar digitaliseringsproject, weet Aslander hetzelfde kennissysteem in zeer korte tijd te informatiseren: niet slechts scannen of opslaan, maar omzetten in doorzoekbare, verbonden, machineleesbare informatie. Dat onderscheid tussen digitaliseren en informatiseren is misschien wel de belangrijkste denkstap in het boek. Digitaliseren is papier op een scherm zetten, informatiseren is informatie zo structureren dat een computer er werkelijk iets mee kan.
Het blijft bovendien niet bij individuele experimenten. Wigo4it, de IT-samenwerkingsorganisatie van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, geldt in het boek als institutioneel bewijs dat een tekstgebaseerde werkwijze ook op grote schaal functioneert. Volgens Aslander daalden daar budget en personeelsomvang fors, terwijl de organisatie beter en sneller ging functioneren. Ook de Britse overheid komt voorbij, met GOV.UK en Govspeak, een Markdown-variant waarmee overheidsinformatie snel, robuust en centraal publiceerbaar wordt gemaakt.
Van machine- naar bestuurskamer
De kracht van Informatieautonomie is dat het een technisch onderwerp uit de machinekamer haalt en naar de bestuurskamer brengt. Bestandsformaten klinken als iets voor IT’ers, maar Aslander maakt duidelijk dat ze raken aan democratische controle, transparantie, kostenbeheersing, digitale soevereiniteit en de bruikbaarheid van AI.
Datasoevereiniteit, stelt hij, is niet genoeg. Je kunt je servers in Nederland of Europa zetten en nog steeds niet bij je eigen informatie kunnen als die is opgesloten in leveranciersafhankelijke formaten. Informatieautonomie gaat een laag dieper: niet waar staat je data, maar kun je haar zelf lezen, vinden, gebruiken en doorgeven?
Levendig, maar soms wat té
Aslander schrijft energiek, associatief en persoonlijk, maar soms stapelen de voorbeelden zich zo snel op dat de lezer naar adem kan happen. De toon is geregeld polemisch, met stevige formuleringen over overheid, leveranciers en bestaande informatieprofessionals. Dat maakt het boek levendig, maar het kan bij sceptische lezers ook weerstand oproepen. Bovendien zou je soms meer externe toetsing willen zien van de indrukwekkende praktijkclaims. Juist omdat de stelling zo belangrijk is, vraagt ze om harde, controleerbare onderbouwing naast de overtuigende anekdotes.
Bruikbaar boek met waardevolle visie
Toch overheerst de waarde van het boek. Informatieautonomie is geen handboek Markdown en ook geen klassieke ICT-analyse. Het is eerder een manifest dat een blinde vlek benoemt: we praten over AI, cloud, soevereiniteit en digitale transformatie, maar zelden over het formaat waarin onze informatie feitelijk leeft.
De boodschap is uiteindelijk verrassend eenvoudig. Iedere kennisorganisatie kan vandaag beginnen met de vraag: slaan wij onze kennis op in een vorm die wijzelf en onze computers werkelijk kunnen lezen? Voor Aslander is Markdown daarop niet het enige mogelijke antwoord, maar wel het meest tastbare bewijs dat het anders kan. Juist daarom is Markdown in dit boek geen voetnoot, maar de sleutel. Het formaat is inderdaad de boodschap.
Hier vind je een column over dit boek: Informatieautonomie van Martijn Aslander: gevangen in je eigen systemen.
Informatieautonomie
Over de ontbrekende voorwaarde voor datasoevereiniteit in een tijdperk van vendor lock-in en AI
