Toen op 21 oktober 2026 honderden Nederlandse websites uit voorzorg offline gingen, werd duidelijk hoe afhankelijk organisaties zijn van hun digitale infrastructuur. Ook culturele instellingen werden getroffen. Wie beslist eigenlijk over zulke ingrijpende maatregelen? Guido van Nispen onderzoekt waarom digitale afhankelijkheid, cyberrisico en AI een vaste plaats verdienen op de bestuurstafel.
Op woensdag 21 oktober 2026 gingen in Nederland honderden websites tegelijk uit de lucht. Twee kritieke kwetsbaarheden in PHP, de programmeertaal onder een groot deel van het web, maakten het mogelijk servers zonder inlog over te nemen. Het Nationaal Cyber Security Centrum haalde uit voorzorg de eigen website offline en veel organisaties volgden. In Utrecht gingen onder meer TivoliVredenburg, het Utrechts Archief en het Louis Hartlooper Complex op zwart. De voorstellingen gingen door. Wie online een kaartje wilde kopen of iets in het archief wilde opzoeken, stond voor een dichte digitale deur.
Niemand was gehackt. Het ging om voorzorg, binnen enkele uren besloten, vaak door een IT-partij of hostingleverancier. Juist dat maakt de dag leerzaam. Ergens werd vastgesteld dat de relatie met het publiek een dag kon stilliggen. De vraag voor bestuurders en toezichthouders is niet of dat besluit juist was. De vraag is of zij wisten dat het genomen kon worden, door wie, en op grond van welke afweging.
Digitale afhankelijkheid raakt de hele organisatie
Een museum beheert collecties en de digitale informatie die hun betekenis ontsluit. Een podium programmeert voorstellingen en vertrouwt op platforms die de band met bezoekers dragen. Een archief bewaart bronnen, terwijl zoekfuncties mede bepalen wat mensen daarin vinden. Digitale keuzes raken daarmee aan continuïteit, artistieke autonomie en publiek vertrouwen. Toch worden ze op verschillende plekken gemaakt. Innovatie experimenteert met AI, de IT-partij bewaakt de beveiliging, de bedrijfsvoering verlengt de softwarecontracten. Wie overziet wat die keuzes samen betekenen?
Die vraag is het vertrekpunt van mijn boek Digitaal afhankelijk. Wat bestuurders en toezichthouders in de culturele sector moeten weten over AI, cyberrisico en digitale soevereiniteit. Ik behandel die drie onderwerpen als één bestuurlijk vraagstuk. Ze gebruiken dezelfde data, steunen op dezelfde systemen en maken instellingen afhankelijk van dezelfde leveranciers. 21 oktober liet dat zien: de kwetsbaarheden werden mede met behulp van AI opgespoord, het risico was een cyberrisico en de gevolgen werden bepaald door de afhankelijkheid van een handvol leveranciers.
Wat betekent digitale soevereiniteit?
Afhankelijkheid is daarbij geen fout die hersteld moet worden. Zij hoort bij digitaal werken. Digitale soevereiniteit begint bij het vermogen keuzes te blijven maken. Kan de instelling haar gegevens meenemen als zij wil overstappen? Welke voorwaarden stelt een leverancier? Hoeveel invloed krijgt een platform op de manier waarop het publiek wordt bereikt? Voor AI geldt hetzelfde. Een automatisch geschreven zaaltekst of collectiebeschrijving bespaart tijd, maar iemand moet controleren welke aannames erin meekomen en wat er gebeurt met de vertrouwelijke informatie die medewerkers invoeren.
Drie vragen voor bestuurders en toezichthouders
Het gesprek kan bij de eerstvolgende vergadering beginnen, met drie vragen. Welke digitale afhankelijkheden raken de missie het meest? Wie heeft het mandaat om systemen uit voorzorg offline te halen, en wanneer is het herstel van kritieke systemen voor het laatst werkelijk getest? Waar wordt AI ingezet voor publieke informatie, en wie draagt daarvoor de inhoudelijke verantwoordelijkheid? De antwoorden laten zien waar overzicht bestaat en waar aannames het gesprek nog bepalen.
Van inzicht naar bestuurlijke actie
Bij het boek komt software: een bestuurlijke zelftest en een werkdeel met interactieve werkbladen. Bestuurders en toezichthouders kunnen de zelftest eerst afzonderlijk invullen en daarna de verschillen met elkaar doornemen. Waar de één grip ervaart en de ander onzekerheid ziet, begint het gesprek dat ertoe doet. De werkbladen helpen dat gesprek te vertalen naar de eigen praktijk.
Schaal telt daarbij. Een klein podium heeft andere middelen dan een groot museum. Beide moeten kunnen uitleggen welke risico’s zij aanvaarden, wie verantwoordelijk is en welke maatregelen bij hun opdracht passen.
Op 21 oktober vielen in veel instellingen besluiten met bestuurlijke gevolgen buiten de bestuurskamer. Dit boek is geschreven om digitale afhankelijkheid een vaste plaats te geven aan de bestuurstafel, voordat de volgende storing die vraag opnieuw stelt.
AI, cyberaanvallen en afhankelijkheid van grote technologiebedrijven stellen culturele instellingen voor nieuwe uitdagingen. Een storing bij een ticketleverancier, onveilig opgeslagen gegevens of onduidelijkheid over het gebruik van kunstmatige intelligentie kan grote gevolgen hebben. Daarom horen digitale risico’s en digitale soevereiniteit thuis op de agenda van bestuurders en toezichthouders.
In Digitaal afhankelijk maakt Guido van Nispen deze onderwerpen begrijpelijk en toegankelijk. Je leert welke vragen je moet stellen, hoe je digitale afhankelijkheden herkent en waarom goed digitaal bestuur steeds belangrijker wordt. Een praktisch en toegankelijk boek waarmee je als bestuurder of toezichthouder beter voorbereid het gesprek over digitalisering aangaat.
Guido van Nispen is ondernemer, bestuurder, toezichthouder en adviseur op het snijvlak van technologie, media en governance. Hij is oprichter van MENSEN.WORK, een holding die zich richt op de samenwerking tussen mens, technologie en informatie. Eerder was hij onder meer CEO van het ANP, directeur van V-Ventures, fondsmanager bij het Dutch Creative Industry Fund, uitgever van Innovation for Jobs en executive director bij BT. Daarnaast vervulde hij toezicht- en adviesfuncties bij organisaties als Triodos, World Press Photo, Cinekid, de Raad voor Cultuur en AVROTROS. In zijn werk staat steeds de vraag centraal hoe organisaties verantwoord kunnen omgaan met de veranderende verhouding tussen technologie, informatie en bestuur.
Ontdek meer van Blog van Van Duuren Media
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
